ارتباط تغذیه و شنوایی | مواد غذایی مفید و مضر برای شنوایی

تغذیه یک امر مهم در زندگی است که سلامت جسمی و روحی انسان به آن وابسته است. شاید شنیدن این جمله برایتان قابل باور نباشد اما ارتباط تغذیه و شنوایی انکار کردنی نیست! داشتن رژیم غذایی سالم مانند دیگر بخش های بدن، بر سیستم شنوایی نیز اثر بسزایی دارد.

تاکنون مطالعات متعددی ارتباط بین تغذیه و شنوایی را ارزیابی کرده اند و دریافته اند که هیچ ماده غذایی خاصی وجود ندارد که به طور قطع باعث کاهش شنوایی شود یا از آن جلوگیری کند و شنوایی از دست رفته را نمی توان با تغییر رژیم بازیابی کرد. با این حال، تحقیقات جدید نشان می دهد که برخی از الگوهای تغذیه ای ممکن است خطر ابتلا به کم شنوایی را کاهش دهد یا افزایش دهد.

کم شنوایی (Hearing loss) یک مشکل عمده بهداشت عمومی است. عوامل تغذیه ای می توانند بر انواع بیماری ها در انسان تأثیر بگذارند. این مطالعات نشان داد که بروز کم شنوایی با کمبود ریز مغذی ‌های منفرد مانند ویتامین‌ های A، B، C، D و E و روی، منیزیم، سلنیوم، آهن و ید افزایش می ‌یابد. در این مطلب از قلهک می خواهیم اثرات تغذیه و شنوایی را به طور مفصل بررسی کنیم.

تأثیر تغذیه بر شنوایی چیست؟

همان طور که در بالا هم اشاره شد تغذیه درست و سالم می تواند از ابتلا به کم شنوایی در پیری پیشگیری کند. تحقیقات نشان می دهند که مصرف کربوهیدرات، چربی و کلسترول بیشتر یا دریافت پروتئین کمتر توسط افراد با وضعیت شنوایی ضعیف ‌تر و مصرف بیشتر اسیدهای چرب اشباع نشده با سیستم شنوایی طبیعی مطابقت دارد. همچنین تغذیه نادرست عامل بسیاری از بیماری های مزمن  مانند دیابت، زوال عقل و بیماری انسدادی ریه است.

علاوه بر سوء تغذیه، چاقی نیز به عنوان یک عامل خطر برای ابتلا به کم شنوایی و نشان دهنده ارتباط تغذیه و شنوایی است. یک مطالعه در خصوص ارتباط بین عفونت گوش میانی و تغذیه در کودکان نشان داد که کمبود ویتامین های A، C و E، روی و آهن، منجر به آسیب‌پذیری نسبت به عفونت شده و تهدیدی برای سیستم شنوایی هستند. بنابراین می توان با داشتن تغذیه مناسب و سالم، از ابتلا به مشکلات شنوایی جلوگیری کرد.

اختلالات شنوایی بر صحبت کردن و روابط اجتماعی افراد کم شنوا و ناشنوا اثر می گذارند و موجب افسردگی و اضطراب آنها می شوند. در کودکان نیز همین طور است، کودکان مبتلا به کم شنوایی و ناشنوایی نمی توانند با دیگران ارتباط برقرار کنند و در مدرسه نیز دچار مشکل می شوند.

علاوه بر اتباط تغذیه و شنوایی، عوامل دیگری مانند ژنتیک، جنسیت، قرار گرفتن طولانی مدت در محیط های پر سر و صدا، پیری و عفونت بر سیستم شنوایی تأثیر گذارند. تغذیه نادرست و کمبود ویتامین در مادران باردار می تواتد بر شنوایی جنین اثر بگذارد. پس نتیجه می گیریم که تغذیه درست و دریافت مواد مغذی کافی، اولین قدم برای پیشگیری و ترمیم احتمالی آسیب شنوایی می باشد.

نتیجه یک تحقیق درباره ارتباط شنوایی با رژیم غذایی

یک مطالعه در بیمارستان بریگهام، سلامت شنوایی بیش از 70000 زن را که رژیم‌ های غذایی مختلف داشتند به مدت 22 سال مورد مطالعه قرار داد. این رژیم ‌ها شامل رژیم غذایی مدیترانه ‌ای جایگزین (AMED)، رویکردهای غذایی برای فشار خون بالا (DASH) و شاخص تغذیه سالم جایگزین بود. این رژیم ‌ها شامل میوه‌ ها، سبزیجات، دانه‌ها، آجیل، حبوبات، غلات کامل، غذاهای دریایی، مرغ و لبنیات کم‌چرب بود.

همچنین محققان به این افراد توصیه کردند که مصرف غذاهایی با سدیم (نمک) و کلسترول LDL (لیپوپروتئین با چگالی پایین) کمتر شوند و از مصرف گوشت‌های تصفیه‌شده و قرمز، غذاهای فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین جلوگیری کنند تا بیشتر به نحوه ارتباط تغذیه و شنوایی پی ببرند. نتایج تحقیقات نشان داد زنانی که رژیم ‌های مشابه AHEI-2010، DASH و AMED را دنبال می‌کردند، احتمال ابتلا به کم ‌شنوایی در آنها، حداقل 30 درصد کاهش داشت و DASH و AMED بیشترین فواید را برای زنان داشتند.

محققان دریافتند رژیم‌ هایی که میوه‌ها و سبزیجات حاوی مواد معدنی مانند اسید فولیک، پتاسیم و روی را در اولویت قرار می‌دهند، موجب کاهش خطر کم شنوایی می گردد. این یک دلیل محکم برای نشان دادن تأثیر تغذیه بر شنوایی است.

چگونگی تأثیر تغذیه بر شنوایی

یکی از عوامل مرتبط با تغییرات افزایش سن و کاهش شنوایی، تشکیل رادیکال های آزاد است. تشکیل رادیکال های آزاد در گوش داخلی یک مکانیسم کلیدی برای بروز مشکلات شنوایی است که باعث انقباض عروق شده و منجر به مرگ سلول های گوش داخلی می شود. خونرسانی مجدد بعدی سلول های حلزونی به تشکیل رادیکال های آزاد و مرگ سلولی بیشتر کمک می کند، مشابه آنچه در سکته مغزی رخ می دهد.

علاوه بر این، آنتی اکسیدان هایی مانند ویتامین ها که از تشکیل رادیکال های آزاد جلوگیری می کنند، ممکن است نقش خاصی در پیشگیری و درمان کم شنوایی داشته باشند. بنابراین، مطالعات متعددی در مورد ارتباط بین تغذیه و شنوایی و مصرف ویتامین A انجام گرفته است. گزارش ها نشان می دهد که منیزیم از طریق اثرات هم افزایی با ویتامین ها ابتلا به کم شنوایی را کاهش می دهد.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که جذب کننده های  رادیکال‌های آزاد، مانند ویتامین‌های A، C و E، با منیزیم هم‌ افزایی کرده و از برو کم شنوایی پیشگیری می کنند. بنابراین، مصرف بیشتر آنتی اکسیدان ها و منیزیم ممکن است با پیشگری از کم شنوایی همراه باشد. سلنیوم (Se) نیز ممکن است در ارتباط بین شنوایی و تغذیه موثر بوده و در شنوایی نقش داشته باشد.

در بررسی ارتباط بین شنوایی و تغدیه مشاهده می کنیم که کمبود ویتامین B خطر ابتلا به کم شنوایی  را افزایش می دهد و برعکس مصرف مواد حاوی آنتی اکسیدان، آسیب به رادیکال های آزاد مرتبط با کمبود ریزمغذی ها را کاهش می دهند. پس همه این موارد بیانگر ارتبلط متقیم تغذیه و شنوایی هستند.

نگاه کلی به ارتباط تغذیه و شنوایی

مطالعات اخیر نشان می دهد که تشکیل گونه های اکسیژن فعال (ROS) و استرس اکسیداتیو علل اصلی کم شنوایی موقت هستند. تصور می‌شود که ناشنوایی دائمی با منشاء حلزونی، در اثر مرگ سلول‌های مویی داخلی و خارجی، نورون‌های آوران اولیه یا هر دو ایجاد می‌ گردد. ROS مولکول هایی هستند که با حضور الکترون های جفت نشده مشخص می شوند. آنها همیشه در بدن حضور دارند و در هموستاز و مسیرهای مهم سیگنال دهی به بخش های مختلف بدن شرکت می کنند.

عدم تعادل در سیستم آنتی اکسیدانی درون زا می تواند غلظت ROS را به سطوح سمی افزایش دهد و باعث مرگ سلولی به دلیل آسیب به غشای سلولی، سیتوپلاسم و میتوکندری شود. به طور خاص، رادیکال های آزاد اضافی در سلول های اپیتلیوم حسی حلزون، نورون های گانگلیون مارپیچی و عروق خونی حلزون می توانند نقش مهمی در شروع کم شنوایی و ناشنوایی داشته باشند.

ROS اضافی، ناشی از قرار گرفتن در معرض صدای شدید و داروهای سمی، یک عامل کلیدی در پاتوژنز کم شنوایی، همراه با سایر عوامل است. چندین مطالعه نشان داده اند که صدای بلند باعث تولید غیر ضروری ROS و تولید بیش از حد سلول های خاص در حلزون گوش می شود که منجر به آسیب سلولی و کم شنوایی ناشی از صدا می شود.

تحت این شرایط، غلظت بالای آنتی اکسیدان ها در خون می تواند تولید ROS را مهار کند. این امر نشان می دهد آنتی اکسیدان ها با سرکوب تولید ROS در سلول های مویی که در معرض صدا هستند، آسیب سلولی را کاهش می دهند و بیانگر ارتباط بین تغذیه و شنوایی می باشند.

چند ماده تأثیر گذار بر بروز کم شنوایی

بر خلاف ویتامین ها و مواد معدنی، مصرف کربوهیدرات بیشتر، مصرف چربی و دریافت کلسترول تأثیر منفی بر پیامد شنوایی داشته و نشان دهنده ارتباط تغذیه و شنوایی است. آسیب به خون رسانی به حلزون گوش می تواند به کاهش حساسیت شنوایی کمک کند و بنابراین عوامل عروقی نقش کلیدی در ایجاد و پیشرفت کم شنوایی دارند.

مصرف بیش از حد کربوهیدرات ها، چربی ها و کلسترول می تواند خطر ابتلا به بیماری های قلبی عروقی و عروق مغزی را افزایش دهد و مکانیسم های مشابه می توانند به جریان خون حلزون صدمه بزنند. در مقابل، مصرف ماهی و مصرف بیشتر اسیدهای چرب غیراشباع امگا 3 با زنجیره بلند با بهبود خون رسانی به حلزون، تأثیر مثبتی بر شنوایی دارند.

روی هم رفته، این نتایج نشان می‌دهد که ریز مغذی‌ها و درشت مغذی‌ها می‌توانند به اشکال مختلف بر روی پیامد شنوایی اثر متقابل داشته و نشان دهنده ارتباط تغذیه و شنوایی هستند.

مواد مغذی مفید برای شنوایی

در ادامه بررسی ارتباط تغذیه و شنوایی در می یابیم که پتاسیم ماده معدنی موجود در موز، سیب زمینی و لوبیا نقش مهمی در عملکرد گوش داخلی و تبدیل صداها به سیگنال هایی برای مغز دارد. دانشمندان مرکز بین المللی تحقیقات شنوایی و گفتار  PubMed Central در اروپا در یک مطالعه بیان می کنند که مصرف منظم پتاسیم می تواند به شما کمک کند تا از ابتلا به کم شنوایی پیشگیری کنید.

همچنین محققان موسسه شنوایی و آلرژی Shambaugh می گویند که روی موجود در بادام، بادام هندی و شکلات تلخ می‌تواند درمان موثری برای وزوز گوش، شنیدن صدای زنگ یا وزوز بدون منبع صوتی خارجی باشد. اعتقاد بر این است که منیزیم با رادیکال های آزاد ساطع شده در هنگام صداهای بلند مبارزه می کند و به عنوان مانعی برای محافظت از سلول های مویی گوش داخلی عمل می کند.

در مطالعه ارتباط تغذیه و شنوایی، نتایج نان می دهند که اسید فولیک احتمالاً بروز کم شنوایی را کاهش می دهد. جریان خون توسط هموسیستئین (یک اسید آمینه) محدود می شود، بنابراین اسید فولیک آن را متابولیزه می کند تا جریان ضربه را تنظیم نماید. به گفته جین دورگا، دکترای مرکز تحقیقات نستله در لوزان، سوئیس، از آنجایی که گوش داخلی به جریان منظم خون متکی است، وجود فولات در خون بسیار مهم است و این ماده از منابعی مانند غذاهای سرشار از اسید فولیک مثل  اسفناج، کلم بروکلی و مارچوبه تأمین می گردد.

اثرات نامطلوب سوء تغذیه در دوران بارداری

سوء تغذیه بر بدن انسان تأثیر منفی می گذارد. در معاینه 2193 شرکت کننده 16 تا 23 ساله، سوزان دی. امت و همکارانش دریافتند که سوء تغذیه نه تنها رشد آناتومیکی کودکان را متوقف کرده بلکه رشد گوش داخلی را نیز کند می کند. کودکانی که سوءتغذیه داشتند در مقایسه با همسالان خود که به خوبی تغذیه شده بودند، دو برابر بیشتر در معرض خطر کم شنوایی بودند. این تحقیق نیز مانند دیگر مطالعات به خوبی نان دهنده ارتباظ تغذیه و شنوایی است.

علاوه بر آن، این مطالعه اذعان می‌کند که رشد قد با دوران جنینی کرتبط است. اگر مادر در دوران بارداری و شیردهی، به سوءتغذیه مبتلا باشد، این کمبود را به فرزندش منتقل می کند. سوء تغذیه باعث می شود کودکان قد کوتاهی داشته باشند. این کمبود مواد غذایی در دوران بارداری، موجب اختلال در رشد گوش داخلی در رحم شده و باعث بروز کم شنوایی بعد از تولد می شوند.

درمان ناشنوایی جنین در رحم مادر

یک تحقیق که به تازگی توسط محققان موسسه سالک (Salk)  منتشر شده نشان می دهد که درمان ‌های جدیدی برای کاهش شنوایی ژنتیکی وجود دارد. سلول‌ های مویی حسی بخش اصلی سیستم شنوایی ما هستند.این سلول ها سطح حلزون گوش را با ساختار‌های بلندی به نام استریوسیلیا می‌پوشانند که در پاسخ به امواج صوتی باعث ارتعاش می گردند و سیگنال‌ های الکتریکی تولید می‌کنند که به مغز ارسال می‌شود.

یکی از انواع ناشنوایی ژنتیکی که به دلیل کمبود پروتئینی به نام ۸  EPSایجاد می‌شود. این ویتامین طول سلول‌های مویی گوش را تنظیم می‌کند. بدون این پروتئین، طول این سلول ها بسیار کوتاه هستند و نمی توانند به درستی کار کنند. در این مطالعه جدید، محققان بررسی کردند که آیا بازیابی ۸  EPS می‌تواند به رشد سلول‌های مویی به طول طبیعی و بهبود شنوایی کمک کند؟ این امر نیز دلیلی دیگری برای ارتباط بین تغذیه و شنوایی است.

ارتباط دیابت و شنوایی

بر اساس پروژه ای که توسط مؤسسه ملی سلامت توسط محققی به نام  چیکا هوریکاوا، دکترای دانشگاه نیگاتا ژاپن انجام شده است نشان می دهد که احتمال کم شنوایی افراد مبتلا به دیابت نوع دو بیشتر از همتایان غیر دیابتی خود است. افراد مبتلا به پیش دیابت یعنی کسانی که سطح قند خونشان بالاست و در معرض ابتلا به قند خون هستند، 30 درصد بیشتر در معرض خطر ابتلا به کم شنوایی قرار دارند.

نویسندگان این تحقیق دلیل آن را به اعصاب آسیب دیده و رگ های خونی گوش داخلی در اثر ابتلا به دیابت نوع دوم برای مدت طولانی نسبت می دهند. اگرچه هنوز هم شاید برای برخی افراد، باور به  ارتباط تغذیه و شنوایی سخت باشد، اما بیشتر تحقیقات نشان می دهند که افزودن چند غذا به رژیم غذایی روزانه و نبود مواد مغذی که در رژیم غذایی، ممکن است در دراز مدت بر شنوایی تأثیر بسزایی داشته باشد.

10 ماده اثر گذار بر شنوایی

1- روغن گیاهی

استفاده از اسیدهای چرب امگا 6، روغن EVOO و کانولا که سرشار از امگا 3 هستند براتی بدن و شنوایی بسیار مفید می باشند. اسید های چرب امگا 3، 6 و  9 چربی های بسیار سالمی هستند که التهاب گوش را کاهش می دهند و در گردو، ماهی سالمون، دانه های کتان و توفو یافت می شوند.

2- مارگارین

مارگارین روغنی تا حدی هیدروژنه است که بیشتر در غذاهای فرآوری شده یافت می شوند. آنها ارزان تر از چربی های طبیعی بوده و موجب ماندگاری غذاهای بسته بندی شده می گردند، این مواد دزدان سلامت می باشند و  ممکن است بر روی شنوایی اثر منفی بگذارند. این مطالب به خوبی بیانگر ارتباط تغذیه و شنوایی است.

3- گوشت پر چرب

گوشت های پرچرب، به ویژه آنهایی که با نیترات (مواد نگهدارنده) نگهداری می شوند.

4- شیر کامل

مصرف بیش از حد شیر به دلیل وجود هیستامین در آن، ممکن است باعث بروز مشکلاتی در شنوایی شود و برای بدن مضر می باشد. می توان به جای شیر از جایگزین های لبنی مانند بادام، برنج یا شیر نارگیل که بر سلامت شنوایی بسیار موثر هستند، استفاده کرد. همه این مواد نشان دهنده ارتباط تغذیه و شنوایی می باشد.

5- پنیر خامه ای

سعی کنید به جای پنیر خامه ای از پنیر بز یا ریکوتا ارگانیک بدون چربی استفاده کنید.

6- پنیر فرآوری شده

پنیر فرآوری شده ارگانیک برای سلامتی و شنوایی بسیار مفید می باشند.

7- شکر

شکر به مقدار زیادی بر سلامتی و شنوایی اثر منفی دارد. به جای آن می توانید از عسل یا شربت افرا  و شیره انگور که بسیار سالم بوده و برای بدن مفید هستند، استفاده نمایید.

8- کربوهیدرات های تصفیه شده

این مواد شامل نان سفید، پاستا و هر چیز به دست آمده از آرد غنی شده  می باشد. دریافت ویتامین و مواد مغذی از مواد غذایی، میوه ها و سبزیجات بسیار بهتر از استفاده از مکمل ها است. مکمل ها، اگرچه گاهی اوقات مفید هستند، ولی جایگزینی برای تغذیه خوب نمی باشند.

9- سدیم

بدن ما به مقادیر کم سدیم نیاز دارد. غذاهای بسته بندی شده و آماده نسبت به پتاسیم سدیم بیشتری دارند ولی غذاهای کامل و سالم به طور طبیعی پتاسیم بیشتری نسبت به سدیم دارند.

10- مواد شیمیایی

در ادامه بررسی ارتباط تغذیه و شنوایی، به آفت کش ها می رسیم که در کشاورزی برای کشتن آفات مورد استفاه قرار می گیرد. این مواد برای سلامتی انسان بسیار مضر هستند. هنگام تهیه مواد غذایی سعی کنید محصولاتی را بخرید که در آنها از این مواد استفاه نشده باشد.

جمع بندی

همان طور که در مطالب بالا نیز گفتیم بررسی ها نشان دادند که (1) عوامل تغذیه ای مختلف مانند مواد مغذی، ویتامین A، B، C، D و E، روی، منیزیم، سلنیوم، ید، آهن، اسید چرب، کربوهیدرات و پروتئین و تغذیه خوب با وضعیت شنوایی مرتبط هستند و در حقیقت نشان دهنده ارتباط تغذیه و شنوایی می باشند.

مطالعات نشان داده اند که کمبود مواد مغذی مانند B12 و اسید فولیک می تواند شنوایی را تا 39٪ کاهش دهد، در حالی که افزایش این مواد می تواند تا 20٪ از شنوایی محافظت کند. کمبود اسید فولیک به طور خاص با کاهش شنوایی با فرکانس بالا مرتبط است. بیشتر این آسیب ناشی از رادیکال های آزاد است.

تأثیر هر عامل تغذیه ای ممکن است به عوامل دیگر مانند سن یا جنسیت بستگی داشته باشد. همچنین عوامل تغذیه ای مختلف در عفونت گوش میانی مانند اوتیت میانی در اطفال نقش دارند. مطالعات بیشتری برای روشن شدن مکانیسم پاتوفیزیولوژیک هر یک از عوامل مرتبط با تغذیه موثر بر شنوایی مورد بررسی قرار گرفته است.

مصرف مواد غذایی مفید و ارگانیک می تواند بر سلامت سیستم شنوایی و کل بدن بسیار تأثیر گذار باشد. این مطالعات نشان می دهند که ارتباط تغذیه و شنوایی، اصلاً قابل انکار نیست.

در پایان توصیه می کنیم مقاله دلایل کم شنوایی را مطالعه کنید.

سوالات متداول

1- بهترین غذا ها برای تقویت سلامت شنوایی کدامند؟

موز و سایر مواد غذایی با پتاسیم بالا برای سلامت گوش لازم می باشند. وقتی نوبت به گوش داخلی می رسد، پتاسیم به تبدیل صدا به تکانه های عصبی کمک می کند که مستقیماً به مغز ارسال می شود. همچنین ماهی، عدس، نخود و لوبیا، کلم بروکلی ، شکلات تلخ و سیر نیز برای سلامتی و شنوایی بسیار مفید هستند.

2- آیا کمبود B12 می تواند باعث مشکلات شنوایی شود؟

کمبود ویتامین B12 ممکن است باعث دمیلینه شدن سلول های عصبی در عصب حلزون شود و در نتیجه باعث کاهش شنوایی گردد.

3- آیا کمبود ویتامین می تواند باعث کاهش شنوایی شود؟

کمبود ویتامین D و شنوایی شما با هم مرتبط هستند. هنگامی که کمبود ویتامین D رخ می دهد می تواند باعث ضعیف شدن استخوان ها و از دست دادن شنوایی باشد. این وضعیت به عنوان استئوپنی شناخته می شود و اثرات آن می تواند منجر به کاهش شنوایی یا حتی ناشنوایی گردد.

4- ویتامین خوب برای کم شنوایی کدام است؟

مصرف بیشتر ویتامین های C، E، بتاکاروتن، B12 و فولات برای کاهش خطر کم شنوایی پیشنهاد شده است.

5- آیا راه طبیعی برای بهبود شنوایی وجود دارد؟

یک رژیم غذایی سالم غنی از ویتامین ها و مواد معدنی، ورزش منظم و کاهش سطح استرس، برای سلامت کلی بدن مهم هستند و همگی می توانند بر شنوایی نیز تاثیر بگذارند.

6- آیا کمبود کلسیم بر شنوایی تاثیر می گذارد؟

کودکان با سطوح پایین کلسیم نیز در معرض خطر کم شنوایی خفیف تا شدید قرار دارند.

7- چه مواد معدنی برای شنوایی مفید است؟

منیزیم همراه با ویتامین های A، C و E نقش اساسی در سلامت شنوایی دارد. این ماده معدنی به ما کمک می کند تا با استرس مقابله کنیم . منیزیم به کاهش حساسیت های شنوایی، کاهش وزوز گوش و جلوگیری از کم شنوایی کمک می کند.

8- چه غذاهایی ممکن است باعث بروز مشکل در گوش شوند؟

از خوردن بیش از حد غذاهایی حاوی هیستامین پرهیز کنید . این مواد شامل محصولات مبتنی بر شیر، غذاهای با رنگ های مصنوعی، بادام هندی، گردو و گوشت های دودی می شود. اینها احتمالاً شدت علائم رینیت آلرژیک مانند احتقان و التهاب را افزایش می دهند.

9- آیا اعصاب شنوایی می تواند بازسازی شود؟

سلول های گوش داخلی انسان و سایر پستانداران ظرفیت تقسیم یا بازسازی را ندارند. بنابراین، آسیب به گوش داخلی، به ویژه به سلول های مویی، منجر به از دست دادن شنوایی دائمی می شود.

10- آیا رژیم غذایی بر وزوز گوش تأثیر می گذارد؟

مصرف بیشتر چربی و نشاسته با افزایش خطر بیماری های گوش مانند وزوز گوش همراه است. بسیاری از دانشمندان و محققان معتقدند که یک رژیم غذایی ناسالم با چربی زیاد و مصرف کم میوه و سبزیجات موجب افزایش بیماری های گوش مثل وزوز گوش می گردند.